پرويز اذكائى
10
فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي )
ويژگىهاى نظام هجايى با چند معنانگار ساختگى زايد ( بر روىهم 41 نشانه ) مىباشد ؛ و از چپ به راست خوانده شود . همين خط رسمى امپراتورى هخامنشى از نيمگاه سدهء 6 ق . م . تا هجوم اسكندر مقدونى به ايرانزمين ( در سال 331 ق . م . ) كه دانشمندان پيشين ايرانى از آن به « كوه نبشت » يا « نبشت خدايان » تعبير كردهاند ، دانشمندان فرانسوى آن را خطّ تختجمشيدى ناميدهاند . رمزگشايى خط ميخى پارسى باستان ( در سدهء 19 م ) خود داستان مفصّلى پيدا كرده ؛ و هم از ديرباز مسألهء ابداع و منشأ تكوين آن مباحث مشروح متعدّدى را در بين ايرانشناسان برانگيخته است « 1 » . از آن جمله ، م . آ . داندامايف كتابى مستقلّ به عنوان « ايران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشى » صرفا پيرامون كتيبهء بيستون داريوش يكم هخامنشى و مسائل و مشكلات مربوط به آن تحقيق و تأليف نموده ، كه از اهمّ مباحث يكى تاريخ ابداع خط ميخى مزبور مىباشد . داريوش در ترجمهء عيلامى بند 70 كتيبهء بيستون ( كه آن را L مىنامند ) گفته است كه « من يك نوع ديگر نبشته نوشتم به « آريايى » كه سابقا وجود نداشت ، بر روى لوحههاى گلين و بر روى پوست » [ همان ، ص 48 ] . در توجيه اين فقره ( بند 70 ) جمعى از دانشمندان اعتقاد دارند كه موضوع متداول شدن خطّ ميخى توسّط داريوش مطرح نيست ، بلكه مسألهء استفاده از الفباى آرامى براى تنظيم اسناد به زبان ايرانى مورد توجّه است ، كه آن اسناد بر خلاف كتيبههاى ميخى سنگى « بر روى لوحههاى گلين و پوست » نيز نوشته مىشد . در بهرهء پيشين ( - خط مادى ) ياد گرديد كه علامت كج مقسّم كلمات در كتيبهء بيستون از خط مادى اقتباس شده ؛ و به نظر هرتسفلد همين خود دليل بر قدمت كتيبههاى كوروش در پاسارگاد مىباشد ، پس بنا به تحقيقات وى خط ميخى ايران در زمان داريوش اختراع نشده ، بلكه از مدتها پيش وجود داشته است . اما داندامايف خود دلايلى بر قدمت نسبى كتيبهء ( بيستون ) داريوش بر كتيبهء ( پاسارگاد ) كوروش اقامه نموده است « 2 » . همكار پرآوازهء او - دياكونوف - علاوه بر تحقيقات پيرامون « تاريخ ماد » طىّ مقالهاى مفصّل و ممتّع به عنوان « منشأ نظام كتابت
--> ( 1 ) . مقدمهء فقه اللغهء ايرانى ( ارانسكى ) ، ص 92 - / زبانهاى خاموش ( ترجمهء : ثمره - قريب ) ، ص 52 - / تاريخ خطهاى جهان ، ص 121 - / The Alphabet . . . ( by D . Diringer ) , 1949 , P . 186 ff . ( 2 ) . ايران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشى ، ص 50 - 54 .